सिन्नर : भगवान शंकर आणि विष्णू यांच्या मिलनाचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या सिन्नरच्या ऐतिहासिक गोंदेश्वर मंदिरात पुन्हा एकदा अद्भुत किरणोत्सव अनुभवायला मिळत आहे. सिन्नर शहराच्या प्राचीन वैभवाची साक्ष देणाऱ्या या मंदिराची स्थापत्यकला, रचना आणि धार्मिक महत्त्व यामुळे गोंदेश्वर मंदिराला ऐतिहासिक वारशाच्या दृष्टीने विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.
बाराव्या शतकात गवळी राजकुमार राजगोविंद यांनी उभारलेले गोंदेश्वर मंदिर हे हेमाडपंथी पंचायतन स्थापत्यशैलीचा उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. मंदिराची संपूर्ण रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण असून, मुख्य गोंदेश्वर मंदिर मध्यभागी आहे. या मुख्य मंदिराच्या चारही दिशांना श्रीगणेश, पार्वती, सूर्यदेव आणि भगवान विष्णू यांची स्वतंत्र मंदिरे आहेत. त्यामुळे मंदिर परिसराची रचना धार्मिक श्रद्धेसोबतच प्राचीन स्थापत्यकलेचे महत्त्व अधोरेखित करते.
गोंदेश्वर मंदिराची आणखी एक विशेष बाब म्हणजे नंदीचे स्वतंत्र मंदिर. सामान्यतः शिवमंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यासमोर नंदीची मूर्ती पाहायला मिळते. मात्र गोंदेश्वर मंदिरात नंदी पूर्वेकडे स्वतंत्र मंदिरात विराजमान आहे. याच रचनेचा संबंध मंदिरातील अद्भुत किरणोत्सवाशी जोडला जातो.
सूर्याची स्थिती आणि मंदिराची रचना यांचा अनोखा मेळ या किरणोत्सवातून पाहायला मिळतो. सूर्य मध्यावर आल्यानंतर नंदी मंदिराच्या दिशेने येणारे सूर्यकिरण विशिष्ट मार्गाने गोंदेश्वर मंदिराच्या सभामंडपातून गाभाऱ्यात प्रवेश करतात. हे किरण उंबरठ्यावरील शिल्पांना उजळून टाकत थेट शिवपिंडीवर पडतात. त्यानंतर शिवपिंडीची सावली समोरच्या भिंतीवर उमटताना दिसते.
हा संपूर्ण किरणोत्सव अवघ्या तीन ते चार मिनिटांचा असतो. त्यामुळे या दुर्मिळ आणि वैशिष्ट्यपूर्ण घटनेचा अनुभव घेण्यासाठी भाविक, पर्यटक, इतिहासप्रेमी तसेच स्थापत्यकलेचा अभ्यास करणाऱ्यांमध्ये उत्सुकता पाहायला मिळते. मंदिराची दिशा, सूर्यकिरणांचा मार्ग आणि गाभाऱ्याची रचना यामागे प्राचीन काळातील स्थापत्यज्ञान आणि खगोलविषयक जाणिवेचा सुंदर संगम असल्याचे या घटनेतून अधोरेखित होते.
श्रद्धा, स्थापत्यकला आणि खगोलशास्त्र यांचा अनोखा संगम असलेला हा किरणोत्सव गोंदेश्वर मंदिराच्या प्राचीन वैभवाची वेगळीच ओळख करून देतो. सिन्नरच्या ऐतिहासिक वारशातील हे मंदिर केवळ धार्मिक स्थळ म्हणून नव्हे, तर प्राचीन स्थापत्यकलेचा आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभ्यास करण्यासाठीही महत्त्वाचे ठरत आहे. त्यामुळे गोंदेश्वर मंदिराचा हा अद्भुत किरणोत्सव सध्या पुन्हा एकदा चर्चेचा विषय ठरत आहे.
